Muling Pagdalaw sa Hacienda Luisita

Kenneth Roland A. Guda
Pinoy Weekly, Nobyembre 15-21, 2006

Matamis ang ngiti ni Mang Boy Mendoza, steward ng Ulwu (United Luisita Workers’ Union), nang bumisita ang PINOY WEEKLY sa Hacienda Luisita kamakailan. Buong galak niyang ipinagmalaki ang mga tagumpay na nakamit nila sa  mahigit isang taong welga ng mga manggagawang bukid.

Sa mga sanay nang makakita sa asyenda na natatamnan ng tubo, nakakagulat sa paningin ang ekta-ektaryang lupaing natatamnan na ngayon ng palay at sari-saring gulay.

“Sa 4,915 ektarya ng asyenda, halos 1,000 na ang pinakikinabangan ng mga dating welgista,” kuwento ni Mang Boy, habang nagpapahinga sa lilim ng kubo sa gitna ng palayan. Sa lupang pinagtatamnan niya ngayon, katulong niya ang mga kaanak at kapitbahay.

Nagsimula ang mga manggagawa na magtanim ng palay at gulay  nitong Hunyo. Kuwento ni Mang Boy, iilan lmang ang nangahas. Wala pang karanasan ang sinuman sa kanila na magtanim ng palay. Ngunit nang mag-ani ang mga nangahas, nanengganyo ang  iba – at ngayon nga’y pinapakinabangan na nila ang lupang idineklarang pag-aari ng Pamilya Cojuangco — pero sa totoo’y kanila.

Sa ngayon, iilan pa lamang ang nakakapagbenta ng mga pananim sa malalaking palengke sa Tarlac. Madalas, sapat lamang ang ani para ibenta sa mga kapwa taga-asyenda.

“Kahit nakakapagod, dama namin ang kapalit,” sabi ni Mang Boy. “Unti-unting nakita ng mga taga-asyenda na maaari nilang pakinabangan ang sarili nilang pagod.” Hindi tulad ng dati, na kahit kandakuba sila sa kakatabas ng tubo, halos P9.50 lamang ang nakukuha nila linggu-linggo.

Kolektibo ang kadalasang sistema ng pagtatanim nila ngayon. Pinangasiwaan ng Ulwu ang paghati-hati ng mga lupaing maaaring tamnan, depende sa lapit ng pamilya sa mga lupaing ito at sa kakayahan nilang magtanim. Pero panawagan ng Ulwu na hanggang tatlong ektarya lamang ang pagtaniman ng bawat pamilya o grupo. Madalas, magkakapamilya ang tulung-tulong. Minsan, magkakapitbahay. Mayroon pa ngang magkakabarkada.

Sa kaso ni Mang Lito Baiz, steward ng Ulwu sa Brgy. Asturias sa asyenda, isa sa mga nanguna sa pagtatanim, siyam silang magkakamag-anak na nagtatrabaho sa isang ektaryang lupain.

Ani Mang Lito, patuloy pang pinag-aaralan nila ang pinakamainam na sistema ng pagtatanim at pag-aani. Nagpatulong sila sa ibang grupo ng mga magsasaka sa Tarlac, na maalam sa pagtatanim ng palay. Siya nga mismo, nakikihiram ng kalabaw.

Sa kasalukuyan, patuloy ang paghingi nila ng tulong sa mga ahensiya ng gobyerno, tulad ng Department of Agriculture at Department of Agrarian Reform, para sa sabsidi sa binhi, pataba at irigasyon. Ngunit tulad ng inaasahan, tingi-tingi ang dumarating na tulong.

Isa sa mga nakaharap nilang problema ang kakulangan ng binhi. Kuwento ni Mang Boy, minsan nang inangkin ng ilang opisyal ng barangay na di-welgista ang mga binhi ng palay na ibinenta ng Department of Agriculture sa halagang P450. Ang mga iyon ay ipinagbili ng mga naturang opisyal sa P500.

Patuloy silang nagmamatyag sa mga abusong tulad nito. Samantala, parami nang parami ang mga taga-asyenda na naeengganyong magtanim. Kuwento ni Mang Boy, kahit ang iilang tagaroon na di-lumahok sa welga (ang iba’y nag-eskirol pa sa Central de Azucarera de Tarlac) ay naeengganyong makibahagi sa pagtatanim.

Ang ilang nahuli sa pagtatanim, hinihintay na lamang na anihin ang natitirang tubo na kusang tumubo sa ilang bahagi ng asyenda. Naghahanda na silang tamnan ang mga iyon ng palay.

Gayunpaman, patuloy diumano ang mga banta ng Pamilya Cojuangco. Hindi umaalis ang ilang detatsment sa loob ng asyenda. Hindi tinatantanan ng makapangyarihang pamilya ang tangkang pagbuwag sa hanay ng mga dating manggagawang bukid. Mayroon ding iilang taga-asyenda na nalilinlang. Dahil sa pangakong salapi, pumirma sila sa manifesto na nagsasabing mas mabuti raw ang buhay nila bago ang welga at noong bukas pa ang asukarera.

Sariwa pa rin sa isipan ng mga dating welgista ang pagmasaker sa pito sa kanilang hanay noong Nobyembre 16, 2004. Dalawang taon na ang nagdaan, ngunit galit pa rin ang nasasalamin sa mata ni Mang Boy nang tanungin namin hinggil sa mga kasamang nabuwal. “Ang maganda lang ngayon, nakikita ng mga kaanak ng mga biktima na may katuturan ang mga pagbubuwis ng buhay,” ani Mang Boy.

Sa ngayon, hinaharangan pa rin ng mga Cojuangco ang pamamahagi sa mga lupain ng asyenda at pagbabasura sa mapanlinlang na SDP (Stock Distribution Option). Noong Hunyo 2006, naglabas ang Korte Suprema ng temporary restraining order sa pagpapatupad sa desisyon ng Presidential Agrarian Reform Council na ibasura ang SDO at ipailalim ang asyenda sa Comprehensive Agrarian Reform Program.

“Nakikita namin na hindi kusang ipinagkakaloob ng gobyerno ang karapatan namin sa lupa. Hindi sa kagandahang loob ng gobyerno ang mga tagumpay namin, kundi (dahil sa  mga) sakripisyo at sama-samang pagkilos ng mga manggagawa sa asyenda,” pagtatapos ni Mang Boy.

Laban para sa bawi: kampanya ng kabataan laban sa sobrang singil sa matrikula

Kenneth Roland A. Guda
Pinoy Weekly, Nobyembre 8-14, 2006

UNTI-UNTING napapalayo ang edukasyon sa kamay ng mga Pilipino, ngunit patuloy na nilalabanan ito ng mga organisasyon ng kabataan.

Nakabalangkas sa kabuuang plano ng gobyernong Arroyo ang unti-unting pagsasapribado ng edukasyon. Kung kaya itinutulak nito, sa pamamagitan ng mga ahensiyang tulad ng Ched (Commission on Higher Education), ang pagtaas ng matrikula sa mga kolehiyo at pamantasan.

Batas ng ekonomiya, ayon sa Ched, ang nagtatakda sa pagtaas ng matrikula. Hindi maaasahang papasanin ng mga administrasyon ng mga kolehiyo at pamantasan ang dagdag na gastos sa pagpapatakbo ng kanilang mga institusyon dulot ng inflation.

Sa Ched Memo Order (CMO) 14 na inilabas noong Mayo 9 para sa iskolastikong taong 2006-07, nakasaad ang mga kondisyong kailangang tupdin ng mga kolehiyo at pamantasan para sa pagtataas ng matrikula at iba pang singil.

Sa liham ng Ched noong Mayo 16 kay Mandaluyong Rep. Cynthia Villar, tagapangulo ng House Committee on Higher and Technical Education, sinabi nito na inilabas ng ahensiya ang CMO 14 “bilang tugon sa seryosong pag-aalala ng ating mga kababayan kaugnay ng akses sa mataas na edukasyon.”

Nilegalisang pagtaas ng matrikula

Ayon sa naturang memo, awtomatikong makapagtataas ng matrikula ang mga kolehiyo at pamantasan kung sang-ayon iyon sa inflation rate ng bansa. Hindi na kailangang konsultahin pa ang mga mag-aaral at iba pang sektor. Sa mga pagkakataong ang paaralan ay magtataas ng matrikula at bayaring higit sa itinatakda ng inflation, kinakailangan ng konsultasyon sa mga konseho ng mag-aaral, mga organisasyon ng mag-aaral at maging kaguruan at mga magulang ng mag-aaral.

Sa unang basa, maaaring masabing natutugunan ng CMO 14 ang layunin nitong iregularisa at bantayan ng Ched ang pagtaas ng matrikula sa bansa. Ngunit para kay Marco de los Reyes, tagapangulo ng NUSP (National Union of Students of the Philippines), taliwas ang resulta ng CMO 14 sa idineklarang layunin nito.

“Mahalagang bigyang-diin na inaalis na ng CMO 14 ang konsultasyon, basta hindi tataas sa inflation rate ang panukalang pagtaas sa matrikula at iba pang bayarin. Siyempre, taliwas ito sa pinaninindigan ng mga estudyante na kailangang dumaan sa konsultasyon ang lahat ng aplikasyon sa pagtaas ng matrikula,” ani De los Reyes.

Sa pagsisimula ng kasalukuyang taon, nagsagawa ang NUSP, kabilang ang iba’t ibang organisasyong pangmag-aaral at pangkabataan tulad ng Kabataan Party, League of Filipino Students, Anakbayan at College Editors Guild of the Philippines, ng sunud-sunod na kilos-protesta sa mga tanggapan ng Ched sa bansa para tutulan ang mga panukalang pagtaas ng matrikula.

Dahil dito, naglunsad ang House Committee on Higher and Technical Education ng imbestigasyon sa pagtaas ng matrikula at sa CMO 14. Sa mga pagdinig ng naturang komite, iniulat ng Ched na umabot na sa 395 pamantasan at kolehiyo ang inaprubahan nitong magtaas ng matrikula.

Noong Setyembre, inilabas ng komite ang resulta ng imbestigasyon nito. Idineklara nito na ilegal ang CMO 14. Labag umano ito sa Republic Act 6728 na nagsasabing:

“Sa mga panukalang pagtaas ng matrikula, kinakailangan ang mga kaukulang konsultasyong isasagawa ng administrasyon ng eskuwela sa kalipunan ng mga magulang, asosasyon ng mga guro sa mga sekundaryong paaralan, kasama ang konseho/gobyernong pangmag-aaral, asosasyon ng alumni at faculty sa kolehiyo”. (Seksiyon 10, RA 6728; isinalin mula sa Ingles.)

Refund sa matrikula

Dahil sa deklarasyong ito, itinutulak ng NUSP at mga organisasyon ng kabataan ang refund ng binayarang matrikula noong nakaraang semestre. Sa tantiya nito, may 140 pamantasan at kolehiyo ang kinakailangang magsagawa ng full refund ng matrikulang binayaran ng mga mag-aaral noong nakaraang semestre.

Hanggang sa kasalukuyan, hindi pa buung-buong nareresolusyonan ng Ched ang hiling ng NUSP at ng House Committee on Higher and Technical Education na ibalik ang sobrang siningil na matrikula. Gayunman, sa National Capitol Region, sinabi ng Ched na may 42 paaralan ang nangakong susunod sa resolusyon ng Ched na ibaba sa 7.6 % (inflation rate) ang porsiyento ng siningil na matrikula, at dapat nang magbalik ng sobrang siningil sa mga estudyante.

Naglabas na rin ng special order ang Ched na nagbubuo sa isang Technical Committee upang pag-aralan at rebisahin ang CMO 14. “Miyembro ng nabanggit na komite ang NUSP bilang student representative subalit mayorya pa rin sa komiteng ito ay galing sa mga organisasyong may-ari ng mga paaralan at administrador ng Ched,” ani De los Reyes.

Ayon sa NUSP, ang mga ito ay isang malaking tagumpay na para sa mga mag-aaral. “Pero hindi pa rin sasapat sa ating panawagan ng buong refund sa ilegal na pagtaas sa matrikula at ibang mga bayarin,” paliwanag ni De los Reyes.

Sa pagpasok ng kasalukuyang semestre, pag-iibayuhin ng NUSP ang kampanyang refund. Ngunit bukod dito, hiniling na ng mga mag-aaral sa Korte Suprema na ideklarang ilegal ang CMO 14. Nanawagan na rin sila sa mga mag-aaral sa bansa na maging mapagmatyag at kilatisin ang mga dagdag na sinisingil ng kanilang mga paaralan.

“Nangangahulugan lamang na kinakailangang paigtingin ang kampanyang masa upang maisulong nang tuloy-tuloy ang ating kampanya – sa mga paaralan, Ched, Kongreso, at Korte Suprema,” pagtatapos ni De los Reyes.

____________
Bantay-sarado sa panukalang dagdag-singil sa matrikula

Ito ang panawagan ng NUSP sa mga mag-aaral sa bansa sa bagong semestre. Kabilang sa rekomendasyon ng NUSP sa mga mag-aaral:

KILATISIN ANG MGA SINISINGIL. May mga pagkakataong sa halip na dagdag sa matrikula, idinadaan na lamang ng mga pamantasan sa dagdag na bayarin o fees ang pagtaas sa singil. Kung naniningil ang eskuwelahan ng miscellaneous fees, dapat malaman kung saan eksakto mapupunta ang bayarin. Kung kinakailangan, magpatulong sa mga estudyante ng accounting o kaibigang accountant para makilatis kung saan-saan isinisingit ang mga dagdag-bayarin.

DALUHAN ANG KONSULTASYON. Sa aplikasyon ng eksuwelahan para sa dagdag-matrikula, kinakailangan itong magsagawa ng konsultasyon. Maaaring magtukoy ang konseho ng mga mag-aaral ng tatlong representante para sa konsultasyon. Kung walang konseho, maaring magtukoy ang mga recognized students organzation ng tatlong representante. Pinapayagan din ng batas na dumalo ang pahayagan ng paaralan sa konsultasyon.

KILATISIN ANG MGA DOKUMENTONG ISINUMITE. Ayon sa CMO 14, kailangang ipakita ng eskuwelahan ang pinakahuling audited financial and tuition utilizations sa mga konseho. Sa mga dokumentong ito, hanapin ang sumusunod:

A.    Kailangang 70% ng itataas sa matrikula ay gagamitin para sa pagtaas ng sahod at benepisyo ng mga guro at non-teaching personnel at istap;
B.    Ang 20% ay dapat gagamitin sa pagsasaayos ng mga imprastraktura ng paaralan, pagpapaunlad ng pasilidad at kagamitan, at gastos sa operasyon tulad ng kuryente, maintenance, atbp;
K. Dapat ilalaan ang iba’t ibang bayarin (fees) para sa mga ispesipikong
pangangailangan (halimbawa, internet fees, gym fees, atbp.); at
D.  Kilatisin ang mga dahilan ng panukalang pagtataas ng matrikula.

KUNG MAY PAGLABAG, MAARING DI PUMIRMA. Kung ang eskuwelahan ay hindi sumunod sa mga itinakdang rekisito para sa dagdag-bayarin, maaaring
tumangging pumirma sa attendance na kailangan ng paaralan para sa
Certificate of Conduct of Consultation (CCC) at Certificate of Agreement.

Mula sa praymer ng NUSP hinggil sa CMO 14

Pagbusal sa pinakamaiingay na kritiko

Kenneth Roland A. Guda
Pinoy Weekly, Nobyembre 8-14, 2006

KUNG PAGSASAMAHIN ang sirkulasyon ng lahat ng pahayagang pangkampus sa buong bansa, mahihigitan pa ng mga ito ang sirkulasyon ng mga pangunahing pahayagang mainstream sa buong Pilipinas.

At dahil may captive audience ang mga ito – siguradong may tagatangkilik at tiyak na impluwensiya – ang mga pahayagang pangkampus ay masasabing napakabisang tagahubog sa kamalayan ng estudyante.

Di nakapagtataka, kung gayon, na isa ang institusyong ito sa mga unang nakakaramdam ng atake sa panahon ng pampulitikang panunupil at tiraniya.

Kaso ng Collegian

Kabilang ang Philippine Collegian sa mga tinitingalang pahayagang pangkampus sa bansa. Mayaman ang kasaysayan ng naturang lingguhang publikasyon ng mga mag-aaral ng UP (Unibersidad ng Pilipinas) sa Diliman.

Kinikilala ng Collegian bilang alumni ang ilan sa mga lider sa pulitika at kultura ng bansa. Ngunit, mas mahalaga, isa ito sa mga nagsiwalat sa totoong kalagayan ng bansa noong batas militar ni Marcos, nang marami sa mga pambansang pahayagan ang napatahimik sa takot sa diktadura.

Kahit sa pinakamatinding panahon ng panunupil ay tumindig at patuloy na naglathala ang Collegian. Ngunit matapos ang walong isyu sa kasalukuyang iskolastikong taong 2006-2007, bigla itong tumigil sa paglalathala.

Noong Hunyo 2006, sinabi ng administrasyon ng UP sa kasalukuyang patnugutan ng Collegian na kinakailangang mapasailalim sa burukratikong proseso ng bidding ang pagpili ng printing press. Isinasangkalan ng administrasyon ng UP ang Republic Act 9184 o Government Procurement Reform Act na nagtatakda ng prosesong pinagdadaanan ng mga pampublikong pondo bago magamit ng mga ahensiya o opisina ng gobyerno.

“Ang totoo, hindi pampubliko ang pondo ng Collegian,” giit ni Karl Frederick Castro, punong patnugot ng militanteng pahayagan. Sa pakikipagdiskusyon sa iba’t ibang abogado, mula sa kanilang legal counsel na si Atty. Alnie Foja hanggang sa Codal (Counsels for the Defense of Liberties) at maging sa associate justice ng Korte Suprema na si Reynato Puno (na dating punong patnugot ng Collegian), masasabing may consensus sa legal na interpretasyon na hindi pampubliko ang pondo ng Collegian.

Pondo ito ng mga estudyante, at di dapat mapasailalim sa RA 9184.

Ngunit sa sulat ni Sergio Cao, tsanselor ng UP Diliman, Oktubre 10, pinaninindigan niya na ang kanilang interpretasyon sa batas ang tama. Ayon kay Cao, hindi lamang ang administrasyon ng UP, kundi ang mismong Commission on Audit ng gobyerno, ang nagsasabing pampublikong pondo ang pera ng Collegian.

“Nakipagkita ako sa COA Auditor noong Oktubre 4, 2006 para mahanapan ng solusyon ang di-pagbabayad sa unang walong isyu (ng Collegian). Ipinaliwanag sa akin ng Auditor na di papayagan ang pagbabayad (sa printing press) hanggang hindi pumapayag ang Collegian sa proseso ng bidding na sang-ayon sa RA 9184 sa mga susunod na isyu,” ani Cao.

Giit naman ni Castro, malinaw sa isa pang batas – ang Republic Act 7079 o Campus Journalism Act of 1991 – na pag-aari ng mga estudyante at hindi ng gobyerno ang pondo ng Collegian. Katunayan, ipinagbabawal ng nasabing batas ang pagharang ng administrasyon ng eskuwelahan sa pondo ng naturang publikasyon.

Bakit ngayon pa?

Duda si Castro sa timing ng paghihigpit ng administrasyon ng UP sa pondo. “Marami sa mga opisina ng UP ay hindi pa tumutupad sa RA 9184. Halimbawa sa UP Visayas, nagsisimula pa lamang na ipaliwanag ang RA 9184. Ibig sabihin, kinikilala mismo ng administrasyon na di agad naipapatupad ang batas na ito. Bakit ngayon, ipinipilit ng admininstrasyon na ipatupad ito sa Collegian?” tanong ni Castro.

Para sa patnugutan ng Collegian, kahina-hinala ang hakbang ng administrasyon — laluna kung iisiping Collegian ang isa sa pinakamatinding kritiko, hindi lang ng administrasyong UP, kundi ng gobyernong Arroyo. Noong unang walong isyu nito, naging tampok ang pagsisiwalat ng Collegian sa mga pampulitikang pamamaslang, gayundin ang mga hakbang ng UP na magpasok ng komersiyal na interes sa pagpapatakbo ng pamantasan.

“Lalo pang kahina-hinala ang timing, dahil tinatalakay na ngayon sa UP Board of Regents ang pagtaas ng matrikula sa UP Diliman, mula P300 kada yunit tungong P1,000,” paliwanag pa ni Castro.

Sa kasalukuyan, ginagawa ng Collegian ang iba pang alternatibong paraan para ipaabot ang mga impormasyong ito sa mga estudyante, tulad ng pagsasagawa ng kampanyang room-to-room, pagdidikit ng mga Collegian wallnews, pagpapakalat ng mga polyeto at pagpapalabas ng mga bidyo-dokumentaryong gawa ng istap nito. Ngunit inaamin ni Castro na di hindi sasapat ang mga ito, kumpara sa mahigit 15,000 kopya ng dyaryong inilalabas dapat ng Collegian linggo-linggo.

Malawakang panunupil

Para sa CEGP (College Editors Guild of the Philippines), pambansang kalipunan ng mga pahayagang pangkampus, hindi nag-iisa ang Collegian na nakararanas ng panunupil. Mula Oktubre hanggang Marso 2006, umabot na sa 70 kaso ng paglabag sa kalayaan sa pamamahayag sa kampus ang naitala ng CEGP. Kabilang sa pinakamatitindi ang kaso ng patnugutan ng Epitome sa PUP (Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas) sa Lopez, Quezon. Noong Hulyo 19, habang nagdodokumento sa isang porum ng Armed Forces of the Philippines (AFP) sa kanilang kampus, tinakot ng mga ahente ng militar ang ilang patnugot ng Epitome. Nilitratuhan sila, at hinanap ang punong patnugot na si Yehlen Santuyo na, ayon sa mga ahente, ay tagasuporta daw ng rebeldeng NPA (New People’s Army) sa Quezon.

Iniipit din ng administrasyon ng Cavite State University o CvSU ang pondo ng Gazette na tumitindig para sa pagpapatalsik kay Pangulong Arroyo. Matatandaang napahiya si Arroyo noong Abril nang biglang sumigaw ang isa sa mga gradwado nitong si Maria Teresa Pangilinan ng “Ibagsak si Gloria!” habang nagtatalumpati sa graduation sa CvSU. Dating manunulat ng Gazette at lider-estudyante si Pangilinan sa naturang pamantasan.

Lalong target ng panunupil ang pambansang tanggapan ng CEGP. Sa inilabas na libro ng AFP na Trinity of War at powerpoint presentation na “Knowing the Enemy”, binansagan nito na “prente ng komunista” at target ng giyerang kontra-insurhensiya ang CEGP.

“Tinitingnan namin ang mga atake sa kalayaan sa pamamahayag sa kampus bilang sistematikong hakbang ng gobyernong Arroyo na patahimikin kami,” sabi ni Jose Cosido, pambansang pangulo ng CEGP. Paliwanag niya, lumalabas sa pagmomonitor ng CEGP na nagiging target ng pagsupil ng administrasyon (laluna ng mga administrasyon ng state universities tulad ng UP, PUP at CvSU) ang mga publikasyong maingay sa pagtuligsa sa administrasyon ng pamantasan at sa gobyernong Arroyo mismo.

“Dahil sa impluwensiya ng mga pahayagang ito, pabor sa gobyerno na supilin sila,” sabi ni Cosido. Para naman kay Castro, aminin man ng administrasyon ng UP o hindi, sila at ang amo nitong gobyerno ang pangunahing nakikinabang sa hindi paglalathala ng Collegian.

Sa pamamagitan ng pagharang sa pondo nito, pansamantala nilang napatahimik ang pinakamaingay nilang kritiko. Ngunit hanggang kailan?

Undas para sa mga nawawala

Kenneth Roland A. Guda
Pinoy Weekly, Oktubre 25-31, 2006

BAGAMAN ritwal na Katoliko, nagmula ang Undas o Araw ng mga Kaluluwa (All Souls’ Day) sa ritwal na pagano. Bago angkinin ng simbahan at itakda sa Nobyembre 2, ipinagdiriwang ito ng mga pagano bilang “araw ng mga namayani.” Paniwala nila, sa araw na ito bumibisita sa kani-kanilang tahanan ang mga namaalam na mahal-sa-buhay.

Pagano man o Katoliko, di na maaalis ang Undas sa tradisyon ng pamilyang Pilipino. Sa araw na ito, lahat ng kalsada ay patungo sa sementeryo, na nagiging pinaghalong simbahan, parke at palengke. Siksikan dito ang tao at sasakyan, ngunit mas nagsisiksikan ang mga nitso sa patong-patong na labi ng mga yumao. Ang mahalaga, gayunman, ay may pagtitirikan ng kandila, may pagdadalhan ng bulaklak.

Ngunit saang sementeryo pupunta ang mga pamilyang may mga kaanak na desaparecido – mga taong naglahong tila bula at di alam kung patay na o buhay pa?

Di basta na lang naglaho sa mundo ang mga desaparecido. Dahil sa kanilang paglahok sa kilusan para sa kalayaan at panlipunang katarungan, pinaniniwalaan ng mga kaanak nila na mga ahente ng gobyerno ang maysala sa kanilang pagkawala.

Southern Tagalog 10

Desaparecido sina Rizalina Ilagan, Gerardo Faustino, Jessica Sales, Modesto Sison, Cristina Catalla, Ramon Jasul, Emmanuel Salvacruz, Salvador Panganiban, Virgilio Silva at Erwin de la Torre. Lahat sila’y kasapi ng kilusang kontra-diktadura sa Timog Katagalugan noong batas militar. Lahat sila’y naglaho noong Agosto 1977.

Huling nakita ni Atty. Bienvenido Faustino si Gerry noong Hulyo 31, 1977. Ang anak ay bumati sa kaarawan ng ama, at nagpaalam. Alam ng matanda ang mapanganib pero makabayang kinasasangkutan ni Gerry. Nirerespeto niya ang ipinaglalaban ng anak, na aktibista sa Unibersidad ng Pilipinas sa Los Baños.

Nagtapos sa Ateneo de Davao at guro sa Davao Oriental si Modesto Sison. Namulat siya sa mga panlipunang suliranin at lumahok sa kilusang mapagpalaya. Noong 1976, lumipat si Modesto at ang pamilya niya sa Cavite. Ngunit di namalagi sa bahay si Modesto, dahil siya’y aktibo sa kilusang underground. Huli siyang nakitang buhay noong Hulyo 26, 1977, nang bisitahin niya ang doktorang kapatid sa Vito Cruz, Maynila.

Dating estudyante sa UPLB at bahagi ng kilusang underground si Cristina Catalla. Huli siyang nagkita ng kapatid na si Yoly isang gabi noong Hulyo 1977, nang sandali siyang umuwi sa kanilang bahay sa Forestry, College.

Aktibistang guro at kumukuha ng master’s degree sa rural sociology sa UPLB si Jessica Sales. Isang araw noong Agosto 1977, siya ay nawala. Walang nakaalam kung paano iyon nangyari, bagaman hinala ng mga kasamahan niya sa kampus na si Jessica ay dinukot ng militar.

Dati ring aktibista sa UPLB si Rizalina Ilagan. Noong Hulyo 1977, nakipagtagpo siya sa kuya niyang si Bonifacio hinggil sa pagkawala ng ilang kagrupo. Sa sumundo nilang pagkikita, hindi na sumipot si Rizalina. Siya man ay nawawala na rin.

Nangawala rin sina Ramon, Erwin at Emmanuel, hinanap ng mga kaanak ngunit di na muling nasilayan, buhay man o patay.

Ang paghahanap kay Modesto ay humantong sa isang common grave sa Lucena City, Quezon. Naaagnas na ang kanyang bangkay. Nakuha naman ang bangkay nina Salvador at Virgilio sa isang bangin sa Tagaytay, Cavite.

Noong Disyembre 10, 2002, ginunita ng mga kaanak ng ST 10 ang Pandaigdigang Araw ng Karapatang Pantao sa pakikipagpulong sa bagong-hirang na si Gloria Macapagal-Arroyo sa Malakanyang. Hiniling ni Bonifacio sa pangulo na muling imbestigahan ng gobyerno ang kaso ng sampu. Hiniling din niya na kilalanin ng estado ang responsabilidad sa pagpaslang at pagkawala sa kanilang mga kaanak, at ikondena ng gobyerno ang mga gawain ng militar na “salvaging” at enforced disappearances.

Mga desaparecido ngayon

Walang natugunan isa man sa hiling ng mga kaanak ng ST 10. Katunayan, tumindi pa nga sa ilalim ng gobyernong Arroyo ang mga pagdukot at pamamamaslang pampulitika.

Tulad ng ST 10, aktibista at estudyante sina Karen Empeño at Sherlyn Cadapan. Lumiban sa pag-aaral ang dalawa para maging volunteer ng Alyansa ng Magbubukid sa Bulacan noong nakaraang taon. Hindi sila nag-underground, ngunit bahagi sila ng kilusang mapagpalaya na itinuturing ng gobyernong Arroyo na “terorista” at “kaaway ng estado.”

“Kahit na namalagi si Sherlyn sa Bulacan, madalas niya akong binibisita sa bahay namin sa Los Baños,” kuwento ni Nanay Erlinda, ina ni Sherlyn. Nirerespeto ng ina ang paninindigan ng anak.

Noong Hunyo 27, 2006, nakatanggap ng balita si Nanay Erlinda na si Sherlyn ay dinukot sa Hagunoy, Bulacan ng mga pinaghihinalaang militar. Kasama niyang dinukot si Karen, at ang magsasakang si Manuel Merino. Dalawang buwang buntis si Sherlyn. May mga saksi sa pagdukot sa kanila, ngunit walang makapagsabi kung saan sila dinala. O kung buhay pa o patay na sila.

Tulad ng mga kaanak ng ST 10, hinahanap din ng mga mahal-sa-buhay sina Karen at Sherlyn. Sa tulong ng Karapatan, alyansang pangkarapatang pantao, inikot nila ang mga kampo at detatsment ng militar sa Bulacan at Gitnang Silangan. Ngunit mariin sa pagtanggi ng militar.

Undas para sa mga desaparecido

Ngayong Undas, tulad ng marami nang Undas na nagdaan, di alam ng mga kaanak ng ST 10 kung saan magtitirik ng kandila at magdadala ng bulaklak. Si Nanay Erlinda naman, bagaman nag-iibayo ang pangungulila, hindi pa handang magluksa para kay Sherlyn. Umaasa siyang buhay pa ang anak.

“Kung kami po’y lilimusan / dali-dali na po lamang / at baka po mapagsarhan / ng pinto ng kalangitan,” daloy ng awit sa pangangaluluwa tuwing Undas.

Hindi limos, kundi katarungan. Ito ang nag-iisang awit ng mga kaanak ng mga desaparecido. At udyok ng tradisyon ng Undas, awit din nilang malaman kung nasaan, sakaling patay na nga, ang mga labi ng kanilang mga minamahal — upang mailagak, gaya ng pinakamahahalagang hiyas, sa isang sementeryong mapagtitirikan ng kandila at mapagdadalhan ng bulaklak.

Gabay ni Obispo Ramento

Kenneth Roland A. Guda
Pinoy Weekly, Oktubre 18-24, 2006

BATA PA LAMANG si Aldos, tinuruan na siya ng amang si Alberto Ramento kung paano tuntunin ang daang pauwi. Minsan, tinedyer pa lamang siya, iniwan siya nito sa kung-saan sa Paco. Sinusubok siya kung kakayanin niyang makauwi nang mag-isa sa pambansang katedral ng IFI (Iglesia Filipina Independiente) sa Taft Avenue. Ayon sa ama, sundan lamang ang LRT, makakauwi siya.

“Ganoon siya,” kuwento ni Aldos, hinggil sa ama. “Hindi niya isinusubo sa amin kung ano ang gagawin namin. Basta itinuturo niya kung nasaan ang liwanag.  Bahala ka na kung paano iyon susundan.”

Ito ang pilosopiya ni Obispo Alberto Ramento sa pagpapalaki sa apat na anak. Hinayaan niyang piliin nila ang kani-kaniyang daan sa buhay. Hinayaan niyang piliin ang kani-kaniyang eskuwelahan, ang kursong pag-aaralan. Si Aldos, hinayaan niyang magkahilig sa rock at magpahaba ng buhok. “Basta ang bawal lang,” ani Aldos, “ang makasama o makatapak kami ng ibang tao.”

Sa pakikitungo sa iba, sa mga taga-parokya at nakakahalubilong tao, ganito rin si Obispo Ramento.

Alaala pa ni Aldos, ayaw na ayaw nitong manglimos ng pera sa mga batang kalsada. Bukod sa bawal sa batas, di niya alam kung saan mapupunta ang pera. Mas gusto niyang pakainin ang mga bata. Sa simbahan ni Obispo sa Lungsod Tarlac, na huli niyang destino, tanyag siya at ang kanyang asawa sa mga batang kalsada. Araw-araw, tumutungo ang mga ito sa simbahan para pakainin ni Obispo.

Maliit at luma na ang simbahan ng IFI sa Tarlac, laluna kung ikukumpara sa karatig na simbahang Katoliko sa plasa. Ngunit di ito nawawalan ng mga tao, nagsisimba man, batang kalsada, o maralitang araw-araw dumulog sa mabait na obispo.

Regular ang pagdulog ng mga manggagawa at magsasaka. Nang sumiklab ang welga sa  Philippine Rabbit, nanguna si Obispo sa pagpapanawagan sa publiko na suportahan ang mga manggagawa.

“Naging bukas ang simbahan ni Obispo Ramento sa mga pagpupulong namin,” kuwento ni Lito Bais, steward ng Ulwu (United Luisita Workers Union), unyon ng mga manggagawang bukid sa asyenda. Nang pumutok ang welga sa asyenda, naging sanktuwaryo nila ang simbahang IFI. Pinangunahan ni Obispo ang pakikipagdiyalogo sa Pamilya Cojuangco: Tugunan ang karaingan ng mga welgista, huwag silang dahasin.

Kuwento ni Crisanto Andaya, direktor ng Ulwu, di lang lugar ang ibinigay ni Obispo sa kanila, kundi payo. Di dapat magmula sa mga welgista ang karahasan. Tulad ng pakikitungo niya sa mga anak – dahil parang anak ang turing ni Obispo sa mga manggagawang bukid, di niya ipinipilit kung ano ang palagay niya na dapat gawin ng mga welgista.

“Halos linggu-linggo, nagmimisa ang IFI sa piketlayn,” kuwento ni Boy Mendoza, steward ng Ulwu. Ani Boy, minsan, nagdala ng kaunting bigas sa piketlayn ang Obispo. Ang akala niya, kaunti lang ang nakawelga. Nagulat siya sa dami ng tao sa piketlayn. Agad siyang nanawagan sa mga taga-parokya na mag-abag ng mga gamit o pera para sa mga welgista.

Alaala pa ni Crisanto ang pagkakataong lumapit sila sa Obispo. “Walang-wala kami. Humingi kami kay Obispo ng pambili ng gas at pagkain,” ani Crisanto. Nagkataong wala ring pera ang Obispo. Inilabas ni Obispo ang huling tatlong daan mula sa bulsa. “Ibinigay ang dalawandaan sa mga welgista at itinira ang sandaan para sa kanya,” ani Crisanto.

Nang pagbabarilin ang piketlayn ng mga manggagawang bukid at tagasuporta nito na ikinamatay ng pito noong Nobyembre 16, 2004, pinangunahan ni Obispo ang pagkondena.

Bata pa sina Aldos, aktibo na ang kanilang ama sa pagtataguyod ng karapatang pantao. Dati, nakilala siya sa pagtataguyod ng karapatang pantao sa mga pandaigdigang kumperensiya lamang.  Ngayon, dito na mismo sa Pilipinas..

Nitong nakaraang taon, pinili si Obispo bilang isa sa mga hukom ng Citizens’ Congress for Truth and Accountability. Lalo siyang naging tanyag, kasama ng mga high profile na personaheng tulad nina Hukom Romeo Capulong at dating Bise Presidente Teofisto Guingona Jr.

Habang tumatanyag, patuloy siya sa paglilingkod sa taumbayan. Isang linggo bago mamatay, pinayuhan at binigyan pa niya ng sanktuwaryo ang mga manggagawang  nagbabalak magwelga, ayon kay Gloria Galindo, presidente ng Unyon ng Manggagawa ng Blooming Apparel sa Tarlac.

Biruan pa nilang mag-ama ang panganib kay Obispo dulot ng pagiging lantad na kritiko ng gobyernong Arroyo. Nang makatanggap ang ama ng sunud-sunod na banta sa buhay, pansin ni Aldos ang pagiging balisa ni Obispo. “Madalas siyang makipagkulitan sa amin, pero noong araw na iyon, tahimik lang siya sa isang sulok.”

Alam ni Obispo Ramento na siya ang susunod na target ng pamamaslang sa mga aktibista. Dalawang linggo bago paslangin, dalawang beses nang pinasok ang kanyang simbahan sa Tarlac. Alas kuwatro ng umaga ng Oktubre 3, lumantad kay Obispo Ramento ang madugong panunupil na buong-buhay niyang nilabanan. Agad na iniulat ng pulisya na pagnanakaw ang dahilan ng krimen. Singsing, selpon at pera sa pitaka umano ang ninakaw ng apat na suspek.

Pero mahirap maniwala si Aldos, at maging ang mga kapanalig na manggagawang bukid at maralita. Maraming tanong ang di nasasagot: Bakit nanakawan ang simbahan, gayong sa itsura pa lamang nito ay walang mamahaling mananakaw doon? Bakit di kinuha ng magnanakaw ang iba pang aplayans sa simbahan? Bakit kinailangang saksakin pa ng pitong beses ang Obispo?

Sa mga tulad ni Crisanto na minsan nang dumulog sa Obispo, hindi kapanipaniwala ang pahayag ng pulisya. “Hindi na kailangang pasukin ang simbahan niya. Kasi, humingi ka lang sa kanya, bibigyan ka, pakakainin. Humingi na lang sana sila, kung totoong magnanakaw sila.”

Sa sariling imbestigasyong ginawa ng IFI, napag-alamang siniguro ng mga salarin na patay si Ramento bago siya iniwan.  Malamang, anila, di ito gawa ng mga magnanakaw.

Para kay Aldos, walang ibang may motibo kundi ang gobyernong Arroyo. Matagal na umano silang naghanda sa posibilidad na maging target ang ama, pero gimbal pa rin ang buong pamilya sa pangyayari. Anong bigat ng kanyang loob dahil si Obispo ay di na uuwi sa munting bahay nila sa Cavite. Di na niya makakabiruan at makakuwentuhan hinggil sa pulitika at musika. Di na makakasama sa paliligo sa beach, na sa totoo lang ay hindi resort kundi mga komunidad ng mangingisda.

Ngunit batid ni Aldos at ng Pamilya Ramento na di lang sila ang nawalan ng ama. Sa burol ng Obispo, kapag sinasabi ng mga manggagawa, magsasaka, at maralita na nakikiramay sila sa pamilya, gusto niyang sabihin na  “lahat kayo, itinuring ng aking ama bilang sariling pamilya niya, ama nating lahat ang yumao.”

Naulila man sila, kaya ni Aldos, ng kanyang pamilya at lahat ng maralitang nakaugnay ng ama, na tuntunin ang sariling daan – salamat sa pamanang gabay ni Obispo Alberto Ramento.

Huling Depensa ang Pananahimik (o Pagsisinungaling)

Kenneth Roland A. Guda

Nakabibingi ang pananahimik sa Malakanyang noong Oktubre 7. Nanalangin marahil ang mga tambolero ng Pangulo upang di na sumagi sa isip ng publiko ang 10 linggong palugit na ibinigay ni Pangulong Arroyo sa Task Force Usig (TFU) para lutasin ang kahit 10 kaso ng pamamaslang sa mga aktibista at mamamahayag sa bansa. Oktubre 7 ang petsa ng naturang palugit.

Hanggang sa kasalukuyan, wala pang inilalabas na opisyal na ulat ang naturang task force. Marahil, itinuturing nitong tapos na ang trabaho. Ilang araw matapos ianunsiyo ni Arroyo ang pagbubuo ng TFU, inihayag agad ni Gen. Avelino Razon, hepe ng Philippine National Police at pinuno ng TFU, na “mismong mga kasamahang Komunista” ang pumaslang sa karamihan ng mga biktima — kahit wala pang masusing imbestigasyon. Sinegundahan naman siya nina AFP (Armed Forces of the Philippines) Chief of Staff Hermogenes Esperon at ang kareretirong si Brig. Gen. Jovito Palparan, dalawa sa itinuturong arkitekto diumano ng pampulitikang panunupil at pamamaslang.

Kaugnay nito, tinuligsa ng Human Rights Committee ng National Democratic Front of the Philippines, sa pamamagitan ni Fidel Agcaoili, ang TFU. “Ang kasinungalingan ng (TFU) ay pinabubulaanan ng testimonya ng mga nakaligtas at iba pang saksi na malinaw na nagtuturo sa (AFP), pulisya at mga death squad ng rehimeng Arroyo bilang responsable sa pamamaslang at pagdukot.”

Marami ang nangangambang katulad rin ng TFU ang sasapitin ng Komisyong Melo, isang “independiyenteng komisyon” na binuo ng Malakanyang bilang reaksyon sa mga batikos ng iba’t ibang grupo sa labas ng bansa, kabilang ang Amnesty International (AI), prestihiyosong  pandaigdigang organisasyon sa pagtatanggol ng mga karapatang pantao.

Pariwarang imbestigasyon

Nalaman ng PINOY WEEKLY na sa sikretong diyalogo ng komisyon sa mga abogadong pangkarapatang pantao, ipinagtapat diumano ni Melo ang balak na sa mga testitmonya na lamang nina Razon, Esperon at Palparan pangunahing ibabatay ang ilalabas ng ulat ng komisyon.

Sa testimonya ni Razon sa komisyon, inulit lamang niya ang tindig ng TFU na “New People’s Army ang may kagagawan ng pamamaslang.” Sinegunduhan naman siya nina Esperon at Palparan.

Paliwanag ni Melo, maaaring maglabas sila ng opisyal na ulat matapos ang 30 araw. Sa loob ng panahong ito, aniya, maaari pang makipag-ugnayan sa komisyon ang mga biktima, kaanak ng mga biktima at mga grupong pangkarapatang pantao.

Ngunit ayon sa mga naturang grupo at pamilya, walang pormal na imbitasyon ang komisyon para sila ay dumalo at tumestigo sa mga pagdinig. Paliwanag pa ni Ruth Cervantes, opisyal sa pampublikong impormasyon ng Karapatan, alyansang pangkarapatang pantao na nakikipag-ugnayan sa mga kaanak ng mga biktima. “Hindi totoo ang ikinakalat ni Melo sa midya na “iniisnab” ng mga biktima ang Komisyon – sa simpleng dahilan na hindi naman sila iniimbitahan.”

Noong Agosto 21, nang buuin ng Malakanyang ang komisyon – at italaga sina Melo, Chief State Prosecutor Jovencito Zuño, National Bureau of Investigation Director Nestor Mantaring, Senior Counsel Rogelio Vinluan, Obispo Juan de Dios Pueblos, at Nelia Gonzalez ng UP bilang miyembro nito – hiniling ni Presidential Spokesman Ignacio Bunye sa publiko na bigyan ito ng pagkakataong gawin ang dapat nitong gawin.

Ngunit sa simula pa lamang, duda na ang Karapatan sa komisyon. Sabi ni Cervantes, ni walang idineklarang proseso ang komisyon sa kung paano nito isasagawa ang imbestigasyon.

Dapat, biktima ang una

Ito rin ang puna ng AI, na nauna nang bumatikos sa gobyernong Arroyo ukol sa grabeng sitwasyon ng karapatang pantao sa Pilipinas. Sa memorandum nito kay Arroyo nang bumisita ang huli sa London noong Setyembre 14, inihayag ng AI ang anim na paraan para masiguro ng komisyon na magagawa nito ang misyon. Kabilang sa mga ito ang pagkakaroon ng malawak na kapangyarihan sa imbestigasyon, pagiging bukas sa publiko ng mga pagdinig, at kasiguruhan ng mga testigo at kaanak ng mga biktima.

Ayon sa naturang memorandum, kailangang maging “victim-centered” ang imbestigasyon. Ibig sabihin, kailangan ibigay sa mga biktima at mga kaanak nila ang pangunahing atensiyon at konsiderasyon. Batay umano ito sa Declaration of Basic Principles of Justice for Victims of Crime and Abuse of Power na nilagdaan ng United Nations General Assembly noong 1985 na nagsasabing:

“[T]he responsiveness of judicial and administrative processes to the needs of victims shall be facilitated by taking measures to minimize inconvenience to victims, protect their privacy, when necessary, and ensure their safety, as well as that of their families and witnesses on their behalf, from intimidation and retaliation. (Ang pagtugon ng mga prosesong panghukuman at administratibo sa pangangailangan ng mga biktima ay gagawin sa pamamagitan ng pagbabawas sa kanilang paghihirap, pagtatanggol sa kanilang privacy at kung kailangan, pagtiyak sa kanilang kaligtasan, at sa kaligtasan ng kanilang mga pamilya at saksi laban sa pananakot at pagganti.)”

Ngunit sa kaso ng komisyon, hindi lang sa inuna sina Razon, Esperon at Palparan,  hinadlangan pa nito ang pagdalo sa pagdinig ng mga kaanak ng biktima sa ilalim ng grupong Hustisya. Noong Set. 18, habang dinidinig ng komisyon ang testimonya ni Esperon, di sila pinapasok ng mga sundalong guwardiya ng heneral sa bulwagan ng Integrated Bar of the Philippines.

“Pero ang pinakamalala, idineklara mismo ni Melo na magiging batayan ng ulat nito ang ulat ng Task Force Usig,” himutok ni Cervantes. Nakakagalit umano sa mga biktima na mas isinasaalang-alang ng komisyon ang ulat ng TFU na di nagsagawa ng anumang imbestigasyon kaysa sa dinggin ang mismong testimonya nila.

Banggaang Melo, CHR

Samantala, maging ang CHR na ahensiya ng gobyerno ay kumokontra sa pagkakabuo ng Komisyong Melo.

Sa pinakahuling pagdinig noong Oktubre 3, binatikos ni Quisumbing ang Komisyong Melo sa pagsa-subpoena sa CHR sa halip na simpleng pag-iimbita sa nasabing ahensiya. Tumanggi si Quisumbing na sumagot sa mga tanong ng komisyon hinggil sa datos ng CHR sa extrajudicial killings. Sa halip, hinikayat niya ang mga miyembro ng komisyon na pumunta sa tanggapan ng CHR para tingnan ang kanilang rekord.

Dati nang posisyon ng CHR na di na kailangan ang Komisyong Melo dahil iniatang na ng Konstitusyong 1986 dito ang kapangyarihang imbestigahan ang mga paglabag sa mga karapatang pantao. Ayon kay Eduaro Diansuy, opisyal sa pampublikong relasyon ng CHR, walang katuturan ang Komisyong Melo dahil taliwas ito sa polisiyang streamlining ng gobyerno na laban sa pagkakapare-pareho ng trabaho ng iba’t ibang ahensiya.

Sinabi pa ni Diansuy na di lamang mandato ng CHR ang inaapakan ng Komisyong Melo, kundi pati ang sa Presidential Human Rights Commission, na nasa ilalim ng DOJ (Department of Justice).

Sinang-ayunan ito ni Sen. Aquilino Pimentel Jr., lider ng minorya sa Senado. Nanawagan si Pimentel sa Malakanyang na buwagin ang Komisyong Melo dahil sanhi ito ng “pag-eetsa-puwera sa CHR.” “Ginagaya lamang ng Komisyong Melo ang trabaho ng [CHR]. Nakakainsulto ito sa CHR laluna’t di naman ito pabaya sa pagtugon sa konstitusyonal na tungkulin nitong imbestigahan ang mga paglabag sa karapatang pantao,” paliwanag ni Pimentel. Sinusugan pa ng senador ang ulat ni Quintin Badelles-Cueto III, komisyoner ng CHR, na nagsasabing kayang-kaya ng CHR na imonitor ang mga paglabag sa karapatang pantao sa buong bansa kung may sapat itong pondo.

“Kahit na marami pang aspeto ng trabaho nito ang kailangang paunlarin, maganda at pabor sa mga biktima ng abuso ang marami sa mga hakbang ng CHR ngayon,” ayon naman kay Marie Hilao-Enriquez, pangkalahatang kalihim ng Karapatan. Sa ngayon, sabi ni Enriquez, sinisikap ng CHR na ipakita ang independensiya nito sa ilalim ng liderato ni Quisumbing.

Ang malaking problema ng CHR, ani Enriquez, ay ang kawalan nito ng kapangyarihang usigin sa korte ang mga pinaghihinalaang lumalabag sa mga karapatang pantao. Sa ngayon, samantalang nakakapag-imbestiga ito, maaari lamang nitong irekomenda ang pagsasampa ng kaso laban sa mga suspek. Kadalasan, di naman naisasampa ang mga kaukulang kaso, o kaya’y nabuburo sa korte.

Samantala, hinikayat ni Pimentel ang CHR na kuwestiyonin sa korte ang legalidad ng Komisyong Melo. “Kung naniniwala ang CHR na sinasalaula ng Komisyong Melo ang gawain nito, dapat magsampa ito ng kaukulang asunto na kukuwestiyon sa pagbubuo ng komisyon,” paliwanag ng senador.

Suntok sa buwan

Para kay Cervantes, magkakaroon lamang ang kredibilidad ang Komisyong Melo kung tutuparin nito ang apat na hiling ng mga kaanak ng mga biktima. Una, katulad ng rekomendasyon ng AI, kailangang siguruhing mapoprotektahan nito ang mga kaanak at  testigo. Pangalawa, dapat alisin ang mga miyembro nito mula sa NBI (Mantaring) at DOJ (Zuño). Pangatlo, ibasura nito ang walang-saysay na ulat ng TFU. At pang-apat, isentro ang imbestigasyon sa testimonya ng mga biktima, tulad ng rekomendasyon ng AI.

Ngunit sa ngayon, tila suntok sa buwan ang mga ito. Sa hanay ng publiko, mga lokal at pandaigdigang organisasyon at mga gobyerno ng iba’t ibang dayuhang bansa, unti-unting nalalantad ang tunay na kulay ng komisyon bilang maka-administrasyon, na itinatag para lamang salagin ang mga batikos kay Arroyo.  “Mas kailangan ni Arroyo ang Komisyong Melo kaysa kailangan ng mga biktima ang komisyon,” ayon kay Cervantes.

“Gusto kong marinig ang Pangulo na binabalaan ang mga kumander ng militar na tatanggalin sila sa puwesto at kakasuhan kung di matitigil ang pamamaslang sa kanilang mga lugar,” sabi ni Pimentel.

Naninindigan ang mga kaanak ng mga biktima na di nila makakamit ang hustisya sa Komisyong Melo. At sabihin mang ang katahimikan (o pagsisinungaling) ang huling depensa ng napipipilan, hindi sila titigil sa pangangalampag at pagbasag ditto hanggang di napananagot at napaparusan ang mga maysalang opisyal ng militar at gobyerno, hanggang sa pinakarurok ng kapangyarihan sa Malakanyang.

Pinoy Weekly, Oktubre 11-17, 2006

Sigaw ng Bayan o Sigaw ng Malakanyang?

Panayam kina Atty. Raul Lambino ng Sigaw ng Bayan at Atty. Neri Colmenares ng Codal

Kenneth Roland A. Guda

DAHIL sa pagiging dating chief of staff ni Speaker Jose de Venecia, marami ang nagsasabing pakawala lamang ng Malakanyang si Atty. Raul Lambino, tagapagsalita ng Sigaw ng Bayan Movement. Gamit ang argumentong “bulok na ang sistema kaya dapat nang palitan” – na matagal nang sinasabi ng mga progresibong organisasyon – masugid na itinutulak ni Lambino ang pagpapalit ng Saligang Batas sa pamamagitan ng kanilang bersiyon ng people’s initiative.

Sistemang parlamentaryo at pederal ang inilalako ng pangkat ni Lambino bilang solusyon sa kahirapan sa bansa. Kinukuwestiyon naman ng mga grupong tulad ng Codal (Counsels for the Defense of Liberties) ang kanilang intensiyon. Para kay Atty. Neri Colmenares ng Codal, layunin ng Cha-Cha ni Lambino at ng Malakanyang na iiwas si Pangulong Arroyo sa mga akusasyon ng pandaraya, pagsisinungaling at panunupil. Taliwas sa mga pahayag ni Lambino na magiging solusyon sa kahirapan ang Cha-Cha, sinasabi ng Codal na lalo lamang nitong ibubukas ang bansa sa dayuhang pagsasamantala.
Kinapanayam ng PINOY WEEKLY sina Lambino at Colmenares hinggil sa mga pananaw nila sa panukalang pagpapalit sa Saligang Batas.

Lambino: Pagbabago Kailangan

Bakit ninyo personal na itinutulak ang Cha-Cha at People’s Initiative?

Matagal na ako sa advocacy na ito. Magmula 1981, sinasabi ko na outmoded na ang presidential system. Nung chief of staff pa ako ni Joe de Venecia sa Kongreso, ako ang nagkumbinsi sa kanya na itulak ang Charter Change. Kaya lang, hindi natuloy. At noong 1998, natalo siya, kaya di natuloy ang advocacy ko…Ngayon, ipinagpapatuloy ko lang ang matagal ko nang itinutulak bilang abogado at propesor sa batas.
Ano ang halaga ng pagbabago sa Saligang Batas sa mamamayang Pilipino ngayon?
Unang una, ang ating kasalukuyang sistema ay 70 taon na. Ang gobyerno ay dinodominahan ng mga pulitikong maimpluwensiya at mga taong sumusuporta sa mga pulitiko… Ganoon talaga sa presidential, mga mayayaman at maimpluwensiya lang ang nangunguna. Walang accountability sa mga mamamayan. Hindi mo maaaring ma-dissolve agad ang Kongreso kapag di nito ginagawa ang tungkulin nito… (Sa) parliamentary, may direct accountability sa taumbayan. Tulad ng nangyari kina Blair at Koizumi. Anumang oras, maaaring pababain ng mga mamamayan ang mga lider na di nila gusto.

Bakit ayaw ninyo ng Cha-Cha sa pamamagitan ng Constitutional Convention?

Sa Constitutional Convention o Con-Con, hindi mangyayari ang Cha-Cha. Sa Kongreso, sila-sila lang ang magiging delegado … Kaya ang sa akin, sa pamamagitan lamang ng People’s Initiative mababago ang Konstitusyon.
Bakit kinakailangang parlamentaryo ang sistema natin?

Hindi na talaga puwede ang presidensiyal na porma para sa atin, dahil mayayaman lang ang nasa poder… Tingnan na lang natin sa Japan. The richest countries, maliban sa US, ay parliamentary.
Ano ang reaksiyon ninyo sa mga sarbey na nagsasabing ayaw ng mayorya ng taumbayan sa Cha-Cha?

Hindi ko masisisi ang mga Pilipino na hindi pinagpapaliwanagan ng mga pulitiko na gusto lamang manatili sa kapangyarihan…Hindi naiintindihan ang Charter Change dahil hindi rin ipinapaliwanag ng mga pulitiko.
Ano ang masasabi ninyo sa pahayag na mga pulitiko lang ang makikinabang sa Cha-Cha?
Hindi totoo iyan. Si (Sen. Rodolfo) Biazon lang ang nagsasabi niyan. Kasi ayaw nilang magbago dahil nakikinabang sila. Mga tulad rin naman niya ang nakikinabang dahil nagpapatakbo sila ng mga anak nila sa Kongreso…Wala silang moral authority para sabihing mga pulitiko lang ang magbe-benefit sa Cha-Cha dahil nagbe-benefit sila sa kasalukuyang sistema.
Mas madali raw magdeklara ng batas militar sa sistemang parlamentaryo.

Kalokohan iyan. (Sa) sistemang parlamentaryo, nananatili pa rin ang Bill of Rights…Tingnan natin ang mga bansa na nasa ilalim ng presidential system, lalo na sa Latin America. Karamihan diyan, nasa ilalim ng diktadura.
Itinutulak din daw po ninyo ang lalong pagbubukas sa ekonomiya sa dayuhang negosyo, tulad ng pag-aari sa ating mga lupain?
(Sa) pag-aaral namin sa Consultative Commission, sa kasalukuyang kalagayan natin sa ekonomiya, ang kumikita na lang ay ang real estate at gambling…Pero yung totoong industrialization, wala. Wala tayo ng mga industriya na labor-oriented tulad ng garmets, automotive industries, at iba pa…Hindi friendly sa investment ang sistema natin.

Atty. Colmenares: Cha-Cha Di Sagot sa Kahirapan

Ano po ba ang gustong mangyari ng mga nagtutulak ng Charter Change?

Ang Charter Change ay nagtutulak ng mga sumusunod: pagpapaliban ng eleksiyong 2007 para ma-extend ang lahat ng elected officials nang hindi dumadaan sa eleksiyon; pag-extend ng lahat ng mga kongresista lampas ng 2007 bilang miyembro ng Interim Parliament at paghirang ng mga miyembro ng gabinete ni Pangulong Arroyo bilang bagong miyembro rin ng naturang Interim Parliament nang hindi man lang ipinaaalam, o ibinoboto ng mga mamamayan; pag-shift sa parliamentary system para ang pinuno ng Pilipinas ay hindi na kailangang iboto ng mga mamamayan kundi ng mga miyembro ng parliament; pagdaragdag ng botong kailangan sa impeachment ang pangulo mula sa kasalukuyang 1/3 ng Kongreso hanggang sa 2/3 ng parlamento, kung kaya halos imposible na ma-impeach ang presidente sa ilalim ng (panukalang) bagong Konstitusyon.

Ang mga panukalang ito ay hindi reporma.

May tsansa kaya ang petisyon ng Sigaw ng Bayan sa Korte Suprema?

Kung walang malaking pagkilos ang mga mamamayan laban sa Charter Change, malaki ang tsansa na mababago ang Konstitusyon dahil sa suporta ng mga pulitiko, ni Arroyo at iba pang interes. (Tungkol sa Korte Suprema), tiwala ang Sigaw na dahil dissenting opinion sina Justice Panganiban at Puno sa original na kaso ng Santiago vs Comelec, sila, kasama ng lahat ng appointed ni Arroyo sa Korte, ay boboto pabor sa petisyon ng Sigaw. Subalit kung susundin ng Korte ang Konstitusyon, ang desisyon sa Santiago vs. Comelec at ang kanilang konsiyensiya, walang tsansa ang Sigaw — dahil ang petisyon nito ay lumalabag sa Konstitusyon, sa ating mga batas at sa interes ng mamamayang Pilipino.

May koneksiyon ba ang porma ng gobyerno sa kaunlaran ng bansa?

Walang pangunahing koneksiyon ang porma ng gobyerno sa kaunlaran ng bansa. May presidential form of government na mayaman katulad ng US, at (may) mahirap, katulad natin. May parliamentary form of government na maunlad katulad ng Australia at (may) mahirap naman katulad ng Bangladesh, Sri Lanka at maraming bansa sa Africa.

Ang Pilipinas ay mahirap hindi dahil sa Konstitusyon kundi dahil sa katiwalian sa gobyerno, dahil sa pagmamay-ari ng kalakhan ng lupa ng ilang mayayamang panginoong maylupa habang ang milyun-milyong magsasaka ay walang lupa, dahil sa walang karapatan at karampatang suweldo ang mga manggagawa, dahil abusado ang militar at pulis at nagsisilbi lang sa mayayaman at pulitiko, dahil sa pampulitika at pang-ekonomiyang panghihimasok ng mga dayuhan sa ating bansa. Sa madaling salita, tayo’y mahirap dahil sa kasalukuyang pang-ekonomiya at pampulitikang sistemang umiiral sa bansa.

Tayo’y unicameral na noong 1935, tapos lumipat sa bicameral. Tayo ay parliamentary noong 1973, tapos, bumalik sa presidential noong 1986. Walang nagbago sa ating pamumuhay kahit ilang beses na nating binago ang Konstitusyon. Naranasan na natin ang unicameral at parliamentary system.
Sinabi ni Atty. Lambino na hindi totoo na madaling magdeklara ng batas militar sa panukala nilang bagong Konstitusyon.

Mali siya. Sa ilalim ng 1987 Constitution, dalawa lamang ang dahilan para magdeklara ng batas militar: kung may invasion o rebellion. Sa panukalang konstitusyon, dinagdagan ng isa pang dahilan o ground: imminent danger of rebellion. Ibig sabihin, maaaring magdeklara ng martial law kahit walang rebelyon, (basta may) pangamba at posibilidad (lang) nito. Ito’y isang delikadong kapangyarihan sa ilalim ng isang psychotic na presidente, o isang presidenteng matatakutin sa taumbayan.

Sinabi ni Lambino na hindi ibinubukas ng Cha-Cha sa dayuhang pagsasamantala ang ating ekonomiya. Sang-ayon ba kayo?

Hindi ako sang-ayon. Kung hindi natin kayang bumili ng lupa sa ngayon dahil sa presyo nitong P2000 per square meter, halos hindi na tayo makakabili ng lupa kung hayaan nating makabili ang mga Hapon. Siyempre, kaya nilang bumili ng lupa natin kahit P10,000 per square meter o higit pa. Ano ang reporma dito?

Kung hayaan mong makapasok ang mga dayuhang negosyante nang wala nang kontrol o regulasyon ang Konstitusyon, ang ating mga lokal na negosyante — mula sa malalaking negosyo hanggang sa maliliit na tindahang sari-sari, ay maaaring kumpetensyahin ng mga Hapon, Koreano, Amerikano o sinupamang dayuhan.

Pinoy Weekly, Setyembre 13-19, 2006

Nagbagong-Anyo ang Batas Militar

Kenneth Roland A. Guda

ISANG taon bago ang 1972, naghuhumiyaw na ang mga plakard sa mga rali: “Digmang bayan, sagot sa martial law!” Parang inaasahan na ng mga aktibista ang batas militar – at handa silang labanan iyon nang ngipin sa ngipin. Martial law din ang prediksiyon ni Senador Benigno “Ninoy” Aquino Jr., bago pa man ang Setyembre 21, 1972 nang ibulgar niya ang Oplan Sagittarius na diumano’y plano ni Marcos sa pagpapataw ng batas militar.
Isinuspinde ni Marcos ang pribilehiyo ng writ of habeas corpus noong Agosto 21, 1971 – at lalong nasilip ng lahat ang pangil at sungay ng batas militar. Kumbaga sa sugal, talagang ipinapakita ng presidente ang kanyang mga baraha.

Pero nang ideklara na ni Marcos ang batas militar, maging ang mga aktibista at pulitikong oposisyon ay nakadama ng isang uri ng pagkagimbal na hindi pa nila nararanasan sa tanang buhay nila.

Panahon ng batas militar

Habang naghahanda ang mga pulitikong oposisyon sa magkasunod na eleksiyong midterm at presidensiyal, naghahanda naman ang mga aktibista sakaling ideklara na nga ang batas militar. Maraming lider ang umiwas na sa mga kilalang tambayan, hindi na sumasama sa mga demonstrasyon, bawal nang pumunta sa mga headquarters (opisina ang tawag ngayon) na siguradong tinitiktikan ng mga ahente ng militar. Ang iba pa nga, nag-underground na, ibig sabihin, nagbuhay-palihim na.
Kabilang sa kanila si Monico Atienza, na laging nasa diyaryo dahil, bilang pangkalahatang kalihim ng KM (Kabataang Makabayan), laging nakakabit ang pangalan niya sa media statements ng organisasyon. Natanaw na niya ang posibilidad ng crackdown sa kilusang aktibista. Kung kaya, nang bigla na lang nawala sa ere ang radyo at TV, at wala nang lumabas na diyaryo sa kalye, agad niyang kongklusyon ay batas militar na nga.
“Marami ang hinuli noong Setyembre 23, 1972, pero higit na marami ang tahimik na “nakaatras.” Sa tinatawag na kilusang lihim o underground movement, patuloy silang nag-organisa at nakipaglaban.
Dalawang taong aktibo sa kilusang lihim si Atienza. Nadakip siya, Oktubre 4, 1974. “Kung di ako nagkakamali, may mga naunang nahuli sa aming network na may alam sa aming kinalalagyan…kaya umabot (sa kaalaman ng militar kung nasaan kami),” alaala niya. Sa Parañaque, kasama ang asawang si Edith, kaibigang si Ernie, at dalawa pang babae na di na niya matandaan ang pangalan, pinasok ng mga sundalo ng 5th MIG (Military Intelligence Group) ang kanilang bahay.
Lagim sa detensiyon

Sa alaala ni Atienza, isang Col. Guzman ng MIG ang arresting officer nila. Pinadapa, iginapos, dinala sa Kampo Aguinaldo at pinaghiwa-hiwalay sila. Walang dekla-deklarasyon na may karapatan sila sa abogado, o kung ano ang akusasyon laban sa kanila. “Ipinakita sa amin ang mga litrato namin – mga portrait, sa rali… Siyempre, hinikayat kaming makipagtulungan sa kanila,” sabi niya. Matapos noon ay tuluyan na silang pinaghiwalay. “Ang ilan sa amin, kabilang ako, nadala sa 173rd (Battalion) sa Pampanga, tapos sa Camp Olivas, tapos sa ilang lugar na parang hindi kampo.”
“Pagkatapos, hindi ko alam ang eksakto, pero nadala rin ako sa CSU o Constabulary Security Unit sa Kampo Crame. Doon na ako ginamitan ng physical at psychological torture. Sa isang pagkakataon, kaharap ko ang mga koronel, tinyente, kapitan, walang enlisted man . . . ako’y hubo’t hubad, ako’y nakaposas.”
May kalabuan ang ilang detalye, pero ito ang natatandaan ni Atienza: Isang tinyente ang nanuntok, isa naman ang naghampas ng ulo niya sa filing cabinet. Isa pang tinyente ang nagsunog ng komiks, at itinapat ang apoy sa kanyang ari. Isang koronel ang nagpakawala ng asong Doberman, na parang ipinapakain siya dito. Isang kapitan ang nanuntok at nagpakawala ng flying kick. Ang pisikal na pahirap ay sinamahan ng mahahabang panahon ng solitary confinement, walang kasama sa selda kundi ipis, langgam at butiki, walang kausap, wala ni sulyap sa langit.
Halos tatlong buwan bago siya pinayagang mabisita ng mga kaanak. Nang gawin ang pakitang-taong paglilitis kay Atienza at sa iba pang detenido sa military tribunal, naging abogado niya sina dating Senador Jose Diokno, Joker Arroyo at Jose Mari Velez. Matapos ang halos anim na taon, pinalaya siya sa “konsiderasyong humanitarian.”
Bagong anyo ng pasismo

Tatlumpu’t dalawang taon matapos ang matinding pahirap, hindi pa rin naisasara ang malagim na kabanatang ito sa buhay ni Atienza. Ngayon, propesor siya ng Filipino sa Unibersidad ng Pilipinas at nananatiling tagapagtaguyod ng adhikaing progresibo at makabayan. Ang masahol, para kay Atienza, ay ang pagpapatuloy ng brutal na tradisyon ng panunupil sa ilalim ng kasalukuyang gobyerno ni Gloria Macapagal-Arroyo. Tuwing nababalitaan niya ang bawat kaso ng pang-aabuso, o isa na namang pinaslang o dinukot, muling nag-aalab ang damdamin niya. Walang nagbago, aniya. Bagkus, lumala pa ang sitwasyon. Bumalik ang batas militar, sa bago at mas malupit na anyo.
Para din sa peryodista at political analyst na si Prop. Luis Teodoro, sa maraming aspeto ay mas malala ngayon ang panunupil. “(Ang batas militar ay) nakatago ngayon. Ang (pagkakaiba), ngayon, walang pormal na deklarasyon ng batas militar,” hagod niya sa kasalukuyang sitwasyon.
Noon, paliwanag ni Teodoro, nang ideklara ni Marcos ang batas militar, nagbigay siya ng mensahe sa kanyang mga kritiko: “Magtago na kayo!” Ngayon, walang ganoong babala si Arroyo dahil pinalalabas niyang normal ang sitwasyon.
Pero walang dudang nagtangka si Arroyo na magdeklara ng batas militar, kung pagbabasehan ang State of National Emergency (Proklamasyong 1017) niya nitong Pebrero. Tinangka niyang kapunin ang Kongreso. Ipinagbawal niya ang mga kilos-protesta. Ikinulong at pinagbantaang kakasuhan ang mga kritiko. At tinakot ang mga mamamahayag. Ang pinakamalupit, para kay Teodoro, ibayong dumami ang pinaslang, dinukot, inabuso. Puntirya ang mga militanteng grupo. Noong panahon ng batas militar ni Marcos, marami rin ang pinaslang, ngunit sa loob ng 20 taon (kasama ang mga taong hindi deklarado ang batas militar), di lamang limang taon tulad ng kay Arroyo.
Paghahalintulad

Sa kanyang talumpati sa telebisyon noong Setyembre 23, 1972, sinabi ni Marcos na idineklara niya ang batas militar para “ireporma ang bansa” at “labanan ang mga problema sa lipunan.” Sa suri ni Conrado de Quiros (Dead Aim: How Marcos Ambushed Philippine Democracy), seryosong pinaniwalaan ng diktador na “pinili siya ng Diyos” para isalba ang bansa laban sa komunismo at oligarkiya.

Noong Oktubre 2005, sinabi ni Arroyo na “nakipag-usap ako sa Diyos.” Ayon sa kanya, siya ang napili para dalhin ang bansa sa katubusan. Hunyo 2006, sinabi ni Arroyo na may basbas siya ng mismong Santo Papa Benedict XVI nang bumisita siya sa Roma.

Hindi lamang ito ang pagkakahalintulad nina Marcos at Arroyo.

Bago at matapos idineklara ni Marcos ang batas militar, itinulak niya ang pagbabago sa Konstitusyon. Nobyembre 11, 1970, bago ang deklarasyon, inihalal ang mga delegado ng Con-Con (Constitutional Convention). Itinulak ng mga kakampi ni Marcos sa Con-Con ang pag-aalis ng presidensiyal na porma ng gobyerno para gawin iyong parlamentaryo at huwag ipagbawal ang pagpapatuloy ng panunungkulan ni Marcos.

Tila pareho ang motibo ni Arroyo sa pagtutulak ng Cha-Cha (Charter Change). Ayon kay Atty. Neri Colmenares ng Codal (Counsels for the Defense of Liberties), “Para ito (ang Cha-Cha) sa benepisyo ni Pangulong Arroyo. Sa panukalang bagong konstitusyon, lalong mahirap na siyang ma-impeach dahil sa pagtaas ng botong kailangan,” ani Colmenares.

Sa larangan man ng ekonomiya, magkahalintulad ang rehimeng batas militar ni Marcos at ang panunungkulan ngayon ni Arroyo. Matapos ideklara ang batas militar, mas madulas na naipatupad ni Marcos ang mga patakarang nagbukas sa bansa sa dayuhang pamumuhunan, na puminsala sa mga lokal na industriya. Nauso ang export-processing zones na pabor sa mga multinasyonal.

Paliwanag pa ni Colmenares, “Sa ating kasalukuyang konstitusyon, bawal ibenta sa mga dayuhan ang pribadong lupain. Sa panukalang Cha-Cha, tinanggal ang probisyong ito at pinahihintulutan ang mga Hapon, Amerikano at iba pang dayuhang bumili ng residential at commercial lands.”

Para naman kay Teodoro, bahagi ng “kontra-rebolusyon” ang lahat ng hakbang na ito ni Arroyo. “Tangka ito para ikonsolida ang elite. Matapos ang batas militar, ang pumalit na gobyerno ay nagpakita ng progresibong tendensiya. Ngayon, ayaw ito ng elite at mga patron nito sa US.”

Monopolyo ng estado sa karahasan

Wika ni Atienza, “Dati, noong batas militar (ni Marcos), kapag may akusasyon ng paglabag sa karapatang pantao, sasabihin ng militar, hindi kami ganyan. Tapos ititigil kahit sandali lang (ang pagmamalupit).” Ngayon, tumatanggi rin ang militar, pero tuluy-tuloy ang mga paglabag sa karapatang pantao.
Siniguro ni Marcos na ang lahat ng hakbang ng batas militar ay may legal na batayan. Kinapanayan ni De Quiros si Adrian Cristobal, tagapagsalita at malapit na tagapayo ni Marcos, at ganoon nga ang kanyang pinatunayan: Sa panayam ng awtor kay Ronaldo Zamora, sinabi rin ng huli na “(Marcos) looked at the legal implications of every move.”
Paliwanag naman ni Teodoro, iba ang sitwasyon maging ng militar noong bago ideklara ang batas militar ni Marcos. “Noong martial law, wala pang karanasan ang militar sa paghawak ng kapangyarihan. May kaunting respeto pa sila sa civilian authority – that is the way they were socialized by the Philippine Military Academy na kathang-isip ng Kano… Katunayan, noong mga unang araw ng batas militar, medyo may concern pa sila sa batas.”
Pero ngayon, sabi ni Atienza, “tuluy-tuloy, parang walang kinatatakutan, walang legal niceties.” Ani Teodoro, nang malasing sa kapangyarihan ang militar noong panahon ni Marcos, hindi na ito nahimasmasan, nagtuluy-tuloy na ang pagkalasing. “Nakita nilang dahil sila ang may monopolyo ng karahasan, balewala ang batas sa kanila. Very politicized sila in the sense that they understand that political power comes from violence.”
Pamana ng batas militar

Ito marahil ang dahilan kung bakit hindi na kailangang daanin ni Arroyo sa pormal na deklarasyon ng batas militar ang ala batas militar na pagsupil sa mga pinaghihinalaang komunista at maka-komunista. Hindi na kailangang damitan ng legalismo ang panunupil dahil nasa panig na niya ang AFP (Armed Forces of the Philippines) na nabigyan ng superyor na kapangyarihan noong panahon ni Marcos, at hindi na nabawi. Absuwelto ang militar sa libu-libong kaso ng paglabag sa mga karapatang pantao. Wala ni isa mang torturer na sundalo at pulis noong panahon ni Marcos ang naparusahan. Na-promote pa ang mga opisyal na sangkot sa mga tortyur, pagpatay, panggagahasa, pagnanakaw.
Para kay Teodoro, dapat paghandaan ang lalong pagtindi ng pampulitikang panunupil. Layunin ng panunupil na ikonsolida ang kapangyarihan ng militar, at siyempre, ang patron nitong mga nasa kapangyarihan at ang gobyernong US.
Sa kabila ng lahat, optimistiko si Atienza na makakamit ang hustisya at mapapanagot ang mga maysala. Sa luma o bagong porma ng batas militar, darating at darating umano ang panahon na mananagot ang dapat managot.

Pinoy Weekly, Setyembre 20-26, 2006

Aktibistang obispo ng IFI pinaslang

PINAGSASAKSAK sa dalawang di-kilalang lalaki si Obispo Alberto Ramento, IFI, habang nasa kanyang kuwarto sa simbahan madaling araw ng Martes, Oktubre 3.

Kilalang tagapagtaguyod ng karapatang pantao at kapayapaan si Ramento, tagapangulo ng Karapatan sa probinsiya ng Tarlac. Isa rin siyang tagatipon ng Movement of Concerned Citizens for Civil Liberties at kritiko ng Charter Change ni Pang. Arroyo.

Maliban sa pagiging aktibista, presidente rin si Ramento ng Supreme Council of Bishops ng Iglesia Filipina Independiente.

Kinondena ng Karapatan ang pagpaslang sa isa sa kanilang mga opisyal. Bagaman di pa napapatunayang may kinalaman ang pagpaslang sa pampulitikang paniniwala ni Ramento, sinabi ng grupo na patunay lamang nito na inutil ang gobyerno Arroyo sa pagpigil sa pamamaslang sa mga militante.

“Ikinagagalit namin ang karumaldumal na pagpaslang sa isang tagapagtaguyod ng karapatang pantao at kapayapaan. Ipinapakita lamang nito na patuloy ang pamamaslang sa kabila ng presensiya ng Komisyong Melo,” sabi ni Jigs Clamor, pangalawang pangkalahatang kalihim ng Karapatan.

Hiniling ni Clamor ang agarang imbestigasyon sa pagpaslang kay Ramento.

“Nananawagan kami sa mga Pilipinong nagmamahal sa kalayaan na tumungo sa lansangan para iprotesta ang mga pagpaslang,” sabi pa ni Clamor.

Kenneth Roland A. Guda

Pinoy Weekly, Oktubre 4-10, 2006

Paanong Mananalo Kung May Bantay-Salakay?

Kenneth Roland A. Guda / Soliman A. Santos

SADYA nga bang ipinatatalo ng DOJ (Department of Justice) ang kaso ng gobyerno laban sa apat na US Marines na inakusahan ng panggagahasa kay “Nicole”?

Ito ang hinala ng panig ng biktimang si “Nicole” matapos ang “nakakadismayang” cross-examination ng mga tagausig ng DOJ sa akusadong si Lance Corp. Daniel Smith noong nakaraang linggo.

Nilayasan ni “Nicole,” mga kaanak at tagasuporta ang sala ni Hukom Benjamin Pozon sa Makati Regional Trial Court bago pa man magsimula ang pagdinig noong Setyembre 14, dahil sa kapalpakan diumano ng mga abogado ng DOJ. Pagkatapos, humarap siya at ang inang si Susan Nicola sa midya para ihayag ang kanilang “kawalan ng tiwala” sa mga tagausig ng DOJ. Hiniling nila na palitan ang mga ito – sina Hazel Valdez, Nolibien Quiambao, Elizabeth Berdal at Lagrimas Agaran.

“Nicole”: Walang Tiwala sa DOJ

Maraming dahilan kung bakit naghihinala si “Nicole.” Pangunahin na rito ang ilang beses na paghikayat diumano ng punong tagausig na si Emilie Fe de los Santos sa kanyang inang si Susan na “makipag-areglo na lamang sa mga akusado.”

“Sinabi niya (De los Santos) sa akin: ‘Hingin mo kung ano ang gusto mo (sa pag-aareglo). Isulat mo ito’,” pagtatapat ni Susan. Salaysay pa niya, nagulat siya sa alok ni De los Santos lalupa’t ito ang puno ng lupon ng mga tagausig sa kaso.

Kung hindi sila makikipag-areglo, banta pa raw ni De los Santos, ay maaaring matalo ang kasong panggagahasa, kapalit ng pagpayag ng gobyernong US sa asylum ng nasakoteng dating Agriculture Undersecretary Jocelyn Bolante.

Si Bolante, malapit na kaibigan ni First Gentleman Mike Arroyo, ang itinuturong opereytor sa P728 milyong iskandalo sa abono na kinasangkutan ni Pangulong Arroyo. Kasalukuyan siyang nakadetine ngayon sa US dahil sa kanseladong visa niya.

Galit namang itinanggi ni De los Santos ang paratang ni Susan. Humihingi lang umano ng payo si Susan sa dapat gawin sa kaso, kaya ipinaliwanag naman niya ang pamamaraan sa aregluhan.

Sinabi rin ni Susan na itinutulak siya ni De los Santos na tanggalin si Atty. Evalyn Ursua bilang pribadong abogado ni “Nicole.” Ngunit buo ang suporta ng pamilya ng biktima kay Ursua, na kilalang eksperto sa mga kasong may kaugnayan sa karapatan ng kababaihan. Ito ang ipinahayag ni “Nicole” noong Setyembre 16.

“Mula pa sa simula ay alam ko na ang kakulangan sa paghahanda ng state prosecutors sa aking kaso. Naging mahinahon ako at ang aking pamilya dahil sa alam namin na nakatutok (naman) ang aming private prosecutors,” ani Nicole.

Kasaysayan ng pag-aareglo?

Sa pagkuwestiyon ni “Nicole” sa kapasidad at integridad ng state prosecutors, nasasalang ang rekord laluna ni De los Santos bilang abogado.

Ayon sa mga impormasyong nakalap ng PINOY WEEKLY, noong 2002, tagausig si De los Santos ng Makati City. Hinawakan niya ang isang kaso ng incest rape na isinampa ng batang si “Gina.” Kinumpirma ni Police Superintendent Felicidad Ramos-Gido, na noo’y hepe ng Women and Children Complaints Division ng PNP Criminal Investigation and Detection Group, ang naturang kaso na hinawakan nga ni De los Santos.

Ayon sa impormante, tinangkang aregluhin ni De los Santos ang kaso sa akusadong kaanak ni “Gina.” Subalit hindi sumang-ayon sa “areglo” ang kampo ni “Gina”. Naresolusyonan ang kaso noong taong 2005, sabi ni Gido. Nahatulan ng pagkakakulong ang akusado.

Ayon naman sa impormanteng may koneksiyon sa komunidad ng Filipino-Chinese, noong 2005, ikinampanya ng mga kaanak ng mga biktima ng mga dinukot na Tsinoy ang pagpapaalis kay De los Santos bilang hepe ng Naktaf (National Anti-Kidnapping Task Force) dahil sa kawalan nila ng kumpiyansa kay De los Santos sa paghawak sa mga kaso ng kidnap-for-ransom.

Ayaw magpakilala ang impormante dahil dinidinig pa ang mga kaso at pinakiusapan siya ng mga biktima na “hinay-hinay sa pagpuna dahil baka maaapektuhan ang mga kaso.”

Ayon pa sa impormante, marami ring reklamo ang mga biktima ng kidnapping ukol kay De los Santos. Umano, hindi nito pinapayagan ang kanilang private counsel na mag-direct o cross examination gayong ang mga public prosecutor (sina De los Santos) ay hindi naman handa sa kaso.

Sinabi rin niyang “ipinarating na ito sa itaas, (kay Chief State Prosecutor Jovencito Zuño), pero walang nangyari, at binweltahan pa ang mga nagsumbong.” Kaya ayaw nang umalma ang mga biktima.

Nagpahayag ng paghanga kay “Nicole” at sa nanay niya ang impormante ng PINOY WEEKLY dahil sa lakas-loob nilang magsabi ng totoo.

(Sinikap ng PINOY WEEKLY na kunin ang panig ni De los Santos subalit hanggang sinusulat namin ang artikulong ito, hindi niya sinasagot ang aming mga tawag.)

“Kung totoo (na dati nang nang-aareglo ng kaso si De los Santos), kinukumpirma nito ang sinasabi ng kliyente ko na siya man ay sinubukang aregluhin,” paliwanag ni Ursua. Hinikayat ni Ursua na lumantad ang lahat ng may alam sa rekord ni De los Santos bilang tagausig “upang malaman ang buong katotohanan.”

Samantala, sinabi ni Justice Secretary Raul Gonzalez na patuloy siyang nagtitiwala kina De los Santos at sa lima pang tagausig ng DOJ. Gayunpaman, kung mapapatunayan raw na nakikipag-areglo si De los Santos sa mga akusadong Kano, maaari siyang imbestigahan at kasuhan.

Duda sa DOJ

Hindi ito ang unang pagkakataon na kinukuwestiyon ang paghawak ng DOJ sa kaso ni “Nicole.” Noong Abril 2006, nagbitiw bilang isa sa mga tagausig si Prosecutor Prudencio Jalandoni ng Olongapo City dahil di siya sang-ayon sa paghawak ng DOJ sa kaso.

Nawalan ng kumpiyansa si Jalandoni sa DOJ sanhi ng inilabas nitong resolusyong pagaanin ang kaso laban sa tatlong US Marines (mga kasamahan ni Smith) na di direktang nanggahasa kay “Nicole” (ngunit nag-udyok kay Smith na ituloy ang panggagahasa sa biktima).

“I am disappointed with the resolution. This is the main reason why I’m resigning from the panel,” sabi ni Jalandoni noong Abril.

Sinabi ni Jalandoni na malakas ang ebidensiya na magdidiin sa lahat ng apat na US Marines bilang prinsipal na akusado.

Kalihim ng Hustisya?

Kamakailan, nagpahayag na naman si Gonzalez ng pagdududa na ginahasa nga si “Nicole.” Bilang reaksiyon sa akusasyon ni Susan (ang tangkang pag-areglo ni De los Santos sa kaso), sinabi ni Gonzalez na maaaring “imahinasyon” lamang ni “Nicole” ang areglo — tulad ng “imahinasyon” niyang panggagahasa sa kanya ng apat na Kano.

“Ginoong kalihim, hindi ko imahinasyon ang panggagahasa. Dahil mga tauhan mo ang dapat umuusig sa mga nanggahasa (sa akin), hindi mo dapat ito sinabi,” mapait na pahayag ni “Nicole” sa palagay ni Gonzales. “Hindi ako istupido na ilagay ang sarili ko sa ganitong paghihirap kung ito ay gawa-gawa ko lang.”

Nakikiisa si Ursua sa hangad ng pamilya ni “Nicole” na alisin na ang apat sa limang mga state prosecutor dahil wala na silang tiwala sa mga abogado ng gobyerno.

Sinuportahan naman ng Gabriela, alyansa ng militanteng kababaihan, na sipain na ang mga tagausig ng gobyerno. Ayon kay Emmi de Jesus, pangkalahatang kalihim ng Gabriela, kailangang seryosohin ng DOJ ang mga paratang ng panig ni “Nicole.”

“Hindi dapat minamaliit ang batayan ng kanilang pagkabahala, laluna kung totoong may rekord ang state prosecutor sa pag-aareglo ng mga kasong hinahawakan niya,” sabi ni De Jesus. “Malaking bagay kapag nawawalan ng kumpiyansa ang biktima sa mga tagausig ng kanyang kaso, laluna sa mga kaso ng panggagahasa.”

Tapos na ang paglalatag ng mga ebidensiya sa kaso ni “Nicole,” at sinasabing nasa ikalawang yugto na ang paglilitis. Kung ganyan na hindi lamang ang apat na US Marines ang kalaban ng biktima, kundi maging ang kanyang “mga tagapagtanggol,” mananalo kaya siya?

Setyembre 27 – Oktubre 3, 2006